काठमाडौं । तत्काल ऊर्जा र सतर्कता बढाउने दाबी गरिएका इनर्जी ड्रिंक्सको अत्यधिक सेवनले मुटु, स्नायु प्रणाली, पाचन प्रणाली, मिर्गौला तथा मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्न सक्ने विज्ञहरूले बताएका छन् । यस्ता पेय पदार्थमा सामान्यतया उच्च मात्रामा क्याफिनसँगै टाउरिन, ग्वाराना, जिन्सेङ, चिनी वा कृत्रिम मिठासलगायतका पदार्थ हुने गर्छन् ।
कफी वा चियाको तुलनामा कतिपय इनर्जी ड्रिंक्सको एउटै क्यान वा बोतलमा धेरै मात्रामा क्याफिन हुने गर्छ । कतिपय उत्पादनको एउटा कन्टेनरमा एकभन्दा बढी ‘सर्भिङ’ समेत हुने भएकाले उपभोक्ताले आफूले अनुमान गरेभन्दा बढी क्याफिन सेवन गर्न सक्ने जोखिम हुन्छ ।
मुटुमा असर
इनर्जी ड्रिंक्समा पाइने उच्च मात्राको क्याफिन र अन्य उत्तेजक पदार्थले मुटुको धड्कन र रक्तचापमा असर पार्न सक्छ । सेवनपछि मुटु छिटो वा असामान्य रूपमा धड्किने समस्या देखिन सक्छ, जसलाई एरिदमिया भनिन्छ ।
क्याफिनले रक्तचाप बढाउन सक्ने भएकाले लामो समयसम्म अत्यधिक सेवन गर्दा हृदयाघात, स्ट्रोक तथा हृदय विफलताको जोखिमसमेत बढ्न सक्छ । यस्तो असर युवा तथा अन्यथा स्वस्थ व्यक्तिमा पनि देखिन सक्ने बताइएको छ ।
स्नायु प्रणालीमा असर
अत्यधिक क्याफिन सेवनले स्नायु प्रणालीलाई बढी उत्तेजित बनाउँदा एन्जाइटी, हातखुट्टा काँप्ने, बेचैनी तथा प्यानिक अट्याकजस्ता समस्या निम्तिन सक्छन् ।
यस्ता पेय पदार्थले निद्राको चक्रमा समेत असर पार्न सक्छन् । पर्याप्त निद्रा नहुँदा शरीरलाई पुनःस्थापित हुन र ऊर्जा सन्तुलन कायम राख्न कठिन हुने भएकाले थकान कम गर्न पुनः इनर्जी ड्रिंक्समा निर्भर हुने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ ।
पाचन प्रणाली र मेटाबोलिज्ममा असर
इनर्जी ड्रिंक्सको अत्यधिक सेवनले वाकवाकी, एसिड रिफ्लक्स तथा शरीरमा पानीको कमी गराउन सक्छ । चिनीको मात्रा धेरै भएका पेय पदार्थ सेवन गर्दा रगतमा चिनीको मात्रा अचानक बढेर केही समयपछि ऊर्जा घटेको महसुस हुन सक्छ ।
रगतमा चिनीको मात्रा पटक-पटक बढिरहँदा दीर्घकालमा टाइप-२ मधुमेहलगायत मेटाबोलिक समस्याको जोखिम बढ्न सक्छ ।
मस्तिष्क र मानसिक स्वास्थ्य
इनर्जी ड्रिंक्समा रहेका उत्तेजक पदार्थले मनोदशा, एकाग्रता तथा भावनात्मक नियन्त्रणमा असर पार्न सक्छन् । अत्यधिक सेवनले चिडचिडापन र बेचैनी बढाउन सक्छ ।
नियमित रूपमा धेरै क्याफिन सेवन गर्दा क्याफिनमा निर्भरता हुनसक्छ । क्याफिनको मात्रा अचानक घटाउँदा टाउको दुख्ने, थकानलगायतका विथड्रअल लक्षण देखिन सक्छन् ।
मिर्गौलामा पनि असर
क्याफिनका कारण शरीरमा पानीको कमी हुनसक्ने भएकाले विशेषगरी कडा शारीरिक गतिविधिका क्रममा पानीको सट्टा इनर्जी ड्रिंक्स सेवन गर्दा डिहाइड्रेसनको जोखिम बढ्न सक्छ । यसले मिर्गौलामा थप दबाब पार्न सक्छ ।
दिनमा कति क्याफिन सुरक्षित ?
अधिकांश स्वस्थ वयस्कका लागि अमेरिकी खाद्य तथा औषधि प्रशासन (एफडीए) ले दैनिक करिब ४०० मिलिग्रामसम्म क्याफिन सामान्यतया सुरक्षित मान्ने गरेको छ । तर कतिपय इनर्जी ड्रिंक्सको एउटै क्यानमा २०० देखि ३०० मिलिग्रामसम्म क्याफिन हुन सक्छ ।
एकभन्दा बढी क्यान सेवन गर्दा वा कफी, चिया तथा अन्य क्याफिनयुक्त पदार्थसँगै सेवन गर्दा दैनिक क्याफिनको मात्रा सुरक्षित सीमाभन्दा माथि पुग्न सक्छ ।
विशेषगरी क्याफिनप्रति संवेदनशील व्यक्ति, मुटुरोग वा उच्च रक्तचाप भएका व्यक्ति, एन्जाइटीको समस्या भएका व्यक्ति, गर्भवती तथा स्तनपान गराइरहेका महिला र बालबालिका तथा किशोरकिशोरीले इनर्जी ड्रिंक्स सेवन गर्दा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ ।
यस्ता लक्षण देखिए चिकित्सकीय सल्लाह लिनुहोस्
इनर्जी ड्रिंक्स वा अन्य क्याफिनयुक्त पदार्थ सेवन गरेपछि छाती दुख्ने, चक्कर लाग्ने वा बेहोस हुने, लगातार टाउको दुख्ने, मुटु तीव्र वा अनियमित रूपमा धड्किने तथा अत्यधिक थकान हुँदाहुँदै पनि निदाउन कठिन हुने जस्ता लक्षण देखिएमा क्याफिन सेवन रोक्दै चिकित्सकीय सल्लाह लिनुपर्छ ।
इनर्जी ड्रिंक्सको विकल्प के ?
तत्काल ऊर्जा बढाउने नाममा इनर्जी ड्रिंक्समा निर्भर हुनुको सट्टा पर्याप्त तथा नियमित निद्रा, सन्तुलित आहार, पर्याप्त पानी र नियमित शारीरिक गतिविधिलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ ।
कम क्याफिन भएका कफी वा चिया सीमित मात्रामा सेवन गर्न सकिन्छ । प्रोटिन र जटिल कार्बोहाइड्रेटयुक्त सन्तुलित खाना तथा पर्याप्त पानीले शरीरलाई स्थिर रूपमा ऊर्जा उपलब्ध गराउन मद्दत गर्छ ।
नियमित व्यायाम र दिनभर बीच-बीचमा हिँडडुल गर्ने बानीले पनि थकान कम गर्न सहयोग पुर्याउँछ । शरीरमा आइरन वा भिटामिन बीको कमीका कारण ऊर्जा कम भएको महसुस भइरहेको हुनसक्ने भएकाले आवश्यक परे स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहमा परीक्षण गराउन सकिन्छ ।
इनर्जी ड्रिंक्सले केही समयका लागि ऊर्जा बढेको महसुस गराउन सक्छन्, तर दीर्घकालीन ऊर्जा र स्वास्थ्यका लागि पर्याप्त निद्रा, सन्तुलित आहार, पानी र नियमित शारीरिक गतिविधि नै महत्वपूर्ण हुन्छ ।
प्रतिक्रिया