१५ आश्विन २०७९, शनिबार | October 1, 2022

नेपालगन्ज : जंगबहादुर राणाको सपनाको शहर



नेपालमै पहिलो गन्ज हो, नेपालगन्ज । अङ्ग्रेजको अधिनमा रहँदाकै बेला तत्कालिन श्री ३ जंगबहादुर राणाले शहरीकरण सुरु गरेको नेपालगन्जको नेपाली इतिहासमा छुट्टै महत्व रहेको छ । सुगौली सन्धीबाट गुमेको भुभाग मध्य, अंग्रेजहरुले उपहार वा पुरस्कारका रुपमा फिर्ता गरिदिएको शहर भएकाले पनि केहि बर्ष पहिलेसम्म नेपालगन्ज लगायत बाँके, बर्दिया, कैलाली र कंचनपुरलाई नयाँ मुलुक पनि भन्ने गरिन्थ्यो ।

अंग्रेजको शासनकालमा तत्कालिन श्री ३ जंगबहादुर राणा आफ्नै नेतृत्वमा भारतको लखनउमा भएको विद्रोह दबाउन सेना लिएर त्यहाँ पुगेका थिए । नबाबहरुको राज्य रहेको लखनउमा अंग्रेजहरुले धाबा बोल्ने क्रममा नबाव बाजेद अलिको सेनाले अंग्रेजहरुलाई घेरामा पारेपछि अंग्रेजहरुले जंगबहादुर राणासँग सहयोग मागेको थियो । त्यही क्रममा जंगबहादुरको सेनाले लखनउको विद्रोह दबाएर फर्केपछि उनीसँग प्रभावित अंग्रेजले चारवटा जिल्लाा बाँके बर्दिया, कैलाली र कञ्चपूर नेपाललाई फर्काएको थियो ।

नयाँ मूलुकका रुपमा चिनिएको बाँकेको नेपालगन्जको नाम पनि जंगबहादुर नै भारतका शहरहरुबाट प्रभावित भएर राखेका नेपालगन्जबासी बूढापाका बताउँछन् । तर जंगबहादुर लखनउ जानुपूर्व अंग्रेजहरुले भारतको रुपैडियासम्म स्थापना गरेको रेलवे स्टेसनलाई नेपालगन्ज रोड नामाकरण गरिएकाले पनि जंगबहादुरको पालामा भन्दा अगाडि नै नेपालगन्ज थियो भन्नेहरु पनि छन् । नेपालगन्जको इतिहास स्पष्ट नभए पनि नेपालगन्जलाई जंगबहादुरको सपनाको शहर भन्ने गरिएको छ ।

सन् १८५७ मा भारतको अबध प्रान्तमा लखनउकी बेगम हजरत महलको नेतृत्वमा अंग्रेज विरुद्ध गरिएको स्वतन्त्र संग्रामलाई दबाउन जंगबहादुर आफै सेना लिएर अंग्रेजको मद्दत गर्न पुगेका थिए । जंगबहादुरकै सहयोगले त्यस बेला अंग्रेजले विद्रोह दबाउन सफल पनि भएका थिए । त्यही अवस्थामा लखनउ भ्रमण गर्ने क्रममा जंगबहादुर त्यहांको नबावी ठाट देखेर निकै प्रभावित भएका थिए । जंगबहादुरलाई लखनउको, अलिगन्ज, हुसैनगन्ज, रकाबगन्ज, निसादगन्ज, ख्यालीगन्ज, हजरतगन्ज अत्याधिक मन प-यो । उनले त्यही गन्जहरुको मोडलमा नेपालमा पनि सहर बनाउने अठोट गरी नेपालगन्ज लगायतको गञ्जहरु बसाउने निर्देशन दिए ।

जंगबहादुरले यसरी पाएको क्षेत्रको नयाँ गन्ज बनाउने निर्णय गरे र यसको नामै पूरै नेपालको गञ्ज भनेर नेपालगन्ज राखे । यो सहर बसाउन जंगबहादुरले आफ्नो विश्वासी कर्मचारी पदमनाथ जोशीलाई पठाएका थिए । त्यसभन्दा अघि नेपालगन्जमा बजार थिएन । नेपाल–भारत सीमामा जयसपूर बजार थियो । त्यहीँ हाट बजार लाग्थ्यो । लखनउ, रायबरेली कानपूरका ब्यापारी बयलगाडामा नेपाल आई पहाडबाट नेपालीहरुले ल्याएका जडिबुटी, घिउ, फलफूल खरिद गर्दथे भने नेपालीहरुले लत्ताकपडा, नुन तेल लगायतका सामान खरिद गरेर लैजाने गर्दथे ।

जंगबहादुरकै पालामा काठमाडौंमा महाराजगन्ज, काठमाडौं बाहिर नेपालगन्ज सहर बसाईयो । नेपालगन्जमा पनि गगनगन्ज भनेर भिन्दैै बजार बसाईयो । जंगबहादुरको नक्कल उनका भाइसन्तानले पनि गरे । वीरशम्शेर र चन्द्रशमशेरले वीरगन्ज, अमलेखगनज लगायतका सहरहरु बसाए ।

त्यसपछि जंगबहादुरको निर्देशन अनुसार ठूलाठूला सडक र चोक सहितको बजार बसाईयो । ३६ फिट चौडा सडक बनायो । त्यही बेला सुविधा सम्पन्न ३ सय ६५ कोठीको निर्माण गरियो । तत्कालिन भन्सार (वर्तमान नगर भवनदेखि सदरलाईन सम्म)देखि वर्तमान त्रिवेणी चोक र त्रिभुव चोकदेखि पूर्ण रानी तलाउ र पश्चिम निमको रुखसम्म ३ सय ६५ कोठीको निर्माण गरियो । ती सरकारी कोठीहरु सडकको दुबैतिर एकनासका झिगटीले छाएर निर्माण गरियो । सहरलाई बिकसित गर्न भारतको बिसकेटबाट व्यापारी झिकाईए । त्यसैलाई पछि बिस्कोरियन टोल नै नाम राखियो । विक्रम संवत १९१६ मा नेपालगन्ज सहर निर्माण गर्न सुरु गरिएको इतिहासमा भेट्न सकिन्छ बस्ती बसाल्ने अभियान भने १९३८ सालमा पूरा भएको थियो । सहर बनाउने समयका चिफ कर्नेल लोकबहादुर थापाले नेपालगन्जमा कठमहलमा यज्ञ गरेर लोक भत्तेश्वर महादेबको मन्दिर बनाए । त्यसैबेला कठमहलको दक्षिणपट्टि खनिएको तलाउलाई आफ्नी रानीको नाउमा घाटहरु बनाई रानी तलाउ नाम दिए ।

जंगबहादुर कै निर्देशनमा दुई वर्षको म्याद तोकी सरकारी कोठीहरुको लखनउको अमिनावादको चोक जस्तै रहेको बाहिरसम्म छाना भएको भवन बनाउन उर्दी जारी भयो । मानीसहरुलाई बर्षायाममा हिँडडुल गर्न सजिलो होस भनेर बरण्डा सहितको घर बनाउन लगाईयो । त्यतिबेला बरण्डालाई बर्षादि भनिन्थ्यो, जुन अहिले अधिकांस स्थानीयबासीले अतिक्रमण गरेर सटर बनाईसहेका छन् ।

यो शहर नेपालगन्ज । जसको आफ्नो कुनै जातीयता छैन, किनकि यस शहरको परिकल्पना नै विजातीय थियो । विजातीय शब्दको मोहमा यो गन्ज भयो । यसलाई बसाउन विदेशीहरुलाई स्वार्थको लोभ देखाएर ल्याइयो ।

सहर बस्ने क्रममा बागेश्वरी मन्दिरको उत्तरमा घरबारी टोल, दक्षिणमा टाउन हलसम्म सीमित रहेको सहर क्रमशः बढ्दै गयो । पछि धीर शम्शेरका छोराहरुद्वारा जंगबहादुरका सन्तान लखेटिएपछि सुब्बा पदमनाथ पनि इलाहाबाद गएर बसेका थिए । पछि गएर वीरशमशेरको पालामा पदमनाथका सन्तान फेरी नेपालगन्ज फकिएर उनीहरुले फुल्टेक्रा लाईनका विस्तार गरेको नेपालगन्जका व्यापारी सतिशचन्द्र अग्रवाल बताउँछन् ।

त्यसैगरी शहर बसाउने क्रममा बडाहाकिम बस्ने घर, अस्पताल, जुद्ध मिडिल स्कूल आदिले गर्दा शहर दक्षिण तर्फ विस्तारित भयो । यसै क्रममा ठठेरहरुको बस्ती ठठेरन टोल, लेखकहरुको बस्ती लखेरन टोल, कुम्हालहरुको बस्ती कुम्हारन टोल, मुस्लिमहरुको बस्ती एकलैनी (कौवाखानी) र जुलाहाहरुको बस्ती जुलाहन टोलको नाम राखी जातीय रुपमा एकीकृत भई विस्तार गरिएको थियो । उनले उर्दी अनुसार घोषित म्यादभित्र घर नबनाए घर नै सरकारको कब्जा गर्ने निर्देशन दिए । अहिलेको त्रिभुवन चोकमा जुद्ध शम्शेरको सालिक स्थापना समेत त्यहिबेला भएको थियो । राणा विरुद्ध भएको आन्दोलनका बेला जुद्ध शम्शेरको शालिक तोडफोड गरिएको थियो । नेपालगन्जका पूराना समासेवी एबं शिक्षक सचितानन्द चौबेका अनुसार जंगबहादुरको सालिकको रक्षाको लागि दुई जना हतियार सहितका सेना पनि तयार थिए ।
जंगबहादुरकै पालामा काठमाडांैमा महाराजगन्ज, काठमाडौं बाहिर नेपालगन्ज सहर बसाईयो । नेपालगन्जमा पनि गगनगन्ज भनेर भिन्दैै बजार बसाईयो । जंगबहादुरको नक्कल उनका भाइसन्तानले पनि गरे । वीरशम्शेर र चन्द्रशमशेरले वीरगन्ज, अमलेखगनज लगायतका सहरहरु बसाए ।

नेपालगन्ज पश्चिम नेपालका प्रमुख नगरपालिका मध्ये एक मानिन्छ । यहाँको जनसख्या करिब ७० हजार छ । हिन्दू र मूस्लिम दुबै धर्मालम्बी सराबरी रहेको यहां नेपाली, हिन्दू र अवधि भाषा बोलिन्छ । भनिन्छ बेगम हजरत महलको बिद्रोह असफल भएपछि उनीसहित राणा बेनीमाधवको टोली नेपालगन्ज हुंदै काठमाडौंसम्म पुगेका थिए । नवाब वाजेद अलि शाहका महारानी हजरत महलको टोलीलाई लखेट्दै अंग्रेज सेनापति लर्ड क्लाईडका सैनिकहरु नेपालगन्जसम्म आई पुगेका थिए । आफ्नो पिछा भएको चाल पाए पछि हजरत महलको टोली राप्ती नदी तरेर नेपाल राज्य प्रवेश गरेका थिए ।

यो शहर नेपालगन्ज । जसको आफ्नो कुनै जातीयता छैन, किनकि यस शहरको परिकल्पना नै विजातीय थियो । विजातीय शब्दको मोहमा यो गन्ज भयो । यसलाई बसाउन विदेशीहरुलाई स्वार्थको लोभ देखाएर ल्याइयो । अपराधी मनोवृत्तिका मानिसहरु पनि ल्याईए । अनि जो पनि आए जागिर लिएर आए र आफ्नो सन्तानका निम्ति जग्गा जमिन र सम्पत्ति जोर्न आए । विदेशी नागरिकहरु रोजगारका निम्ति आए । जो पनि आए प्रवासी मनस्थिति लिएर आए । तर यस शहरलाई आफ्नो ठानेर यस शहरप्रति माया लिएर कोही पनि आएनन् । त्यसैले यो शहरले कुनै निजत्व पाउन सकेन । यस सहरको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक विकासको चेतना यस शहरले पाउन सकेन । अंग्रेजले फर्काएर नयाँ मुलुक बनेको नेपालगन्ज आफ्नो इतिहास हेर्दै सरकारको सकारात्मक निर्णय पर्खेर बसेको छ ।

सन्दर्भ स्रोत : नेपालको इतिहास
शिक्षक तथा साहित्यकार सचितानन्द चौबे
प्राज्ञ तथा कथाकार सनत रेग्मी
अग्रज ब्यवसायी सतिसचन्द्र अग्रवाल
पत्रकार सुरेन्द्र काफ्ले

प्रकाशित मिति : १७ असार २०७७, बुधबार  ६ : ५० बजे

कालीमाटी तरकारी बजार र माछा पसलमा काठमाडौं महानगरको अनुगमन

काठमाडौं । काठमाडौंस्थित कालीमाटीको माछा पसल र तरकारी बजारमा काठमाडौं

नारायणी किनारमा तीन सङ्घीय मन्त्रालयका छुट्टाछुट्टै योजना

चितवन । नारायणी नदी किनारलाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरको पर्यटकीयस्थल बनाउन तीन मन्त्रालयले

सल्यानमा जीप दुर्घटना, २ जनाको घटनास्थलमै मृत्यु, १७ घाइते

सल्यान । सल्यानमा शनिबार बिहान भएको जीप दुर्घटनामा दुई जनाको

छाडाचौपायाका कारण भएको मोटरसाईल दुर्घटनाबाट बुटवलका साईमनको मृत्यु

बुटवल। सिद्धार्थ राजमार्गको बुटवल भैरहवा खण्ड अन्तर्गत तिलोत्तमा नगरपालिका(१ ड्राइभर

बैंकको ब्याज महंगिएपछि व्यवसायी मर्कामा

पोखरा । बैंक तथा वित्तीय संस्थाले चर्को ब्याजदर तोकेको भन्दै