ताइवानलाई बाह्य हस्तक्षेपबाट अलग्याउने चीनको सैन्य अभ्यास

काठमाडौं । चीनले ताइवानलाई बाह्य सैन्य सहयोगबाट अलग्याउने उद्देश्यसहित पश्चिमी प्रशान्त क्षेत्रमा व्यापक तथा पूर्वघोषणा नगरिएको सैन्य अभ्यास जारी राखेको देखिएको छ। अमेरिकी अनुसन्धान संस्था इन्स्टिच्युट फर द स्टडी अफ वार (ISW) ले नोभेम्बर १३ मा सार्वजनिक गरेको विश्लेषणले चीनको पछिल्लो सैन्य गतिविधि ताइवानको सम्भावित घेराबन्दी र बाह्य सैन्य हस्तक्षेप रोक्ने रणनीतिसँग सम्बन्धित रहेको औंल्याएको छ।

ISW का अनुसार चीनको जनमुक्ति सेना (PLA) र तटरक्षक बल (CCG) का युद्धपोतहरूले ताइवानलाई नजिकबाट घेराबन्दी गर्ने गतिविधि जारी राखेका छन्। ताइवानको पूर्वी क्षेत्रमा चीनका पूर्वी, उत्तरी र दक्षिणी सैन्य कमान्डअन्तर्गतका ठूला नौसैनिक समूहहरू परिचालित रहेको ताइवानको राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का महासचिव जोसेफ वुले नोभेम्बर १२ मा जानकारी दिएका थिए।

ताइवानका रक्षामन्त्री वेलिङ्टन कूले नोभेम्बर १० मा चीनले पश्चिमी प्रशान्त क्षेत्रमा आफ्नो नौसेनाको सहयोगमा ‘एरिया डिनायल’ अर्थात् बाह्य सैन्य शक्तिको प्रवेश रोक्ने सैन्य अभ्यास गरिरहेको पुष्टि गरेका थिए। यसमा चीनको विमानवाहक युद्धपोत लियाओनिङको नेतृत्वमा रहेको नौसैनिक समूहसमेत सहभागी छ।

ताइवानलाई लामो समयसम्म अलग्याउने रणनीति

ISW को विश्लेषणमा चीनको पछिल्लो सैन्य गतिविधि सामान्य सैन्य अभ्यासभन्दा व्यापक रहेको उल्लेख छ। अभ्यासको आकार, अवधि र परिचालन क्षेत्रले ताइवानलाई लामो समयसम्म बाह्य सहयोगबाट अलग्याउने क्षमता विकास गर्न चीनले तयारी गरिरहेको संकेत गरेको छ।

ताइवानको सम्भावित संकटका बेला अमेरिकासहित उसका सहयोगी मुलुकका सैन्य शक्तिलाई ताइवानसम्म पुग्न नदिनु चीनको रणनीतिक उद्देश्य हुन सक्ने ISW को आकलन छ।

प्रतिवेदनअनुसार विमानवाहक युद्धपोत लियाओनिङ नेतृत्वको नौसैनिक समूह एक महिनादेखि समुद्रमा परिचालित छ। त्यससँगै पश्चिमी प्रशान्त क्षेत्रमा रहेका अन्य चिनियाँ युद्धपोतहरू पनि कम्तीमा दुई सातादेखि समुद्रमा सक्रिय छन्।

जापानको रक्षा मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार चिनियाँ नौसैनिक जहाजहरूले नोभेम्बर २ र १२ मा मियाको जलडमरूमध्य हुँदै ठूला आपूर्ति जहाजलाई पश्चिमी प्रशान्त क्षेत्रतर्फ लैजाने अभ्यास गरेको हुन सक्ने देखिएको छ।

यसले चीनले ताइवान वरपर मात्र नभई पहिलो द्वीप शृङ्खलाभन्दा बाहिर पनि लामो समयसम्म नौसैनिक शक्ति परिचालन गर्न सक्ने क्षमता विकास गरिरहेको संकेत गर्छ।

पहिलो द्वीप शृङ्खला भन्नाले जापान, र्युक्यु द्वीप, ताइवान र फिलिपिन्स हुँदै दक्षिणतर्फ फैलिएको रणनीतिक समुद्री क्षेत्रलाई जनाउँछ। यो क्षेत्र चीनको समुद्री रणनीति र अमेरिकाको प्रशान्त क्षेत्रीय सैन्य उपस्थितिका दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

सैन्य उपस्थितिलाई सामान्य गतिविधिका रूपमा स्थापित गर्ने चीनको प्रयास

ISW ले चीनले ताइवान वरपर आफ्नो सैन्य उपस्थितिलाई नियमित र सामान्य गतिविधिका रूपमा स्थापित गर्न खोजिरहेको पनि विश्लेषण गरेको छ।

चीनको सरकारी सञ्चारमाध्यम ग्लोबल टाइम्सले नोभेम्बर ११ मा प्रकाशित सम्पादकीयमार्फत ताइवान वरपर चिनियाँ जनमुक्ति सेना र तटरक्षक बलको गतिविधिको आलोचना गर्ने समाचारहरूको खण्डन गरेको थियो।

ग्लोबल टाइम्सले यी गतिविधिलाई चीनको सार्वभौमिकताअन्तर्गतका वैध गतिविधि भन्दै सैन्य परिचालनलाई नियमित अभ्यासका रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो।

उक्त सञ्चारमाध्यमले चीनको सैन्य उपस्थिति पहिले समयसमयमा हुने गतिविधिबाट अब चौबीसै घण्टा सञ्चालन हुने अवस्थातर्फ रूपान्तरण भइरहेको दाबी गरेको थियो।

ISW का अनुसार चीनले यसरी आफ्नो असामान्य रूपमा ठूलो सैन्य परिचालनलाई नियमित गतिविधिका रूपमा चित्रण गरेर क्षेत्रीय यथास्थिति परिवर्तन गर्न खोजिरहेको हुन सक्छ।

यसलाई प्रतिवेदनले सूचना तथा मनोवैज्ञानिक प्रभाव विस्तार गर्ने रणनीतिको एउटा हिस्सा मानेको छ। यसबाट ताइवान वरपर चीनको सैन्य उपस्थितिलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले क्रमशः सामान्य रूपमा स्वीकार गर्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ।

अमेरिका, चीन र रुसबीच त्रिपक्षीय शिखर बैठकको सम्भावना

प्रतिवेदनले चीन र अमेरिकाबीचको कूटनीतिक गतिविधिलाई पनि समेटेको छ।

अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियो र चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यीबीच नोभेम्बर ११ मा भएको संवादमा अमेरिका, चीन र रुसका शीर्ष नेताबीच सम्भावित त्रिपक्षीय शिखर बैठकबारे छलफल भएको अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले जनाएको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले उक्त बैठकमा आणविक निशस्त्रीकरणको विषयलाई प्राथमिकताका साथ उठाउन चाहेको बताइएको छ।

तर चीनले त्रिपक्षीय बैठकमा आणविक निशस्त्रीकरणको विषयमा छलफल गर्न अनिच्छा देखाएको समाचारहरू सार्वजनिक भएका छन्।

त्यसको सट्टा आणविक हतियारको कमान्ड तथा नियन्त्रण प्रणालीमा कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) को प्रयोग सीमित गर्ने सम्भावित सहमतिजस्ता विषयमा छलफल केन्द्रित हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।

ISW का अनुसार चीनले यस्तो बैठकमा सहभागी भएर विश्वव्यापी एआई नियमन तथा शासन प्रणाली निर्माणमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न खोज्न सक्छ।

अमेरिका, चीन र रुसका राष्ट्रप्रमुखबीच आधुनिक समयमा यस्तो त्रिपक्षीय शिखर बैठक हुनु अभूतपूर्व घटना हुनेछ।

अमेरिकी विमानस्थलका कार्गो प्रणालीमा चिनियाँ गुप्तचरको चासो

प्रतिवेदनले चीनमाथि अमेरिका र सहयोगी मुलुकका रणनीतिक यातायात तथा आपूर्ति प्रणालीबारे गुप्तचर सूचना संकलन गरेको आरोपसम्बन्धी अर्को घटनासमेत उल्लेख गरेको छ।

अमेरिकी अदालतले नोभेम्बर ५ मा चिनियाँ नागरिक वेइहेङ जेङविरुद्ध अमेरिकी भन्सार तथा सीमा सुरक्षा अधिकारीसमक्ष झुटो विवरण दिएको अभियोग दर्ता गरेको थियो।

अमेरिकी अनुसन्धान निकाय एफबीआईका अनुसार जेङले सन् २०२५ अक्टोबरमा क्यानडाको टोरन्टो पियर्सन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र त्यसअघि अप्रिलमा अमेरिकाको शिकागो ओ’हेयर विमानस्थलस्थित फेडएक्सका कार्गो व्यवस्थापन केन्द्रभित्रका गतिविधिको तस्बिर खिचेका थिए। उनले ती तस्बिर खिचेबापत रकम प्राप्त गरेको अनुसन्धानमा उल्लेख छ।

एफबीआईसमक्ष दिएको बयानमा जेङले आफूलाई चिनियाँ सरकारी सम्पर्क व्यक्तिले अनलाइन उड्डयनसम्बन्धी समूहबाट सम्पर्क गरी कार्गो केन्द्रका भित्री गतिविधि खिच्न लगाएको स्वीकार गरेको बताइएको छ।

उनका अनुसार चिनियाँ सम्पर्क व्यक्तिले निर्देशन आदानप्रदान गर्न सिमकार्ड उपलब्ध गराउनुका साथै अमेरिकी वा क्यानडेली अधिकारीले सोधपुछ गरेमा आफूलाई विमान फोटोग्राफीको सोखिनका रूपमा प्रस्तुत गर्न निर्देशन दिएका थिए।

जेङले अमेरिकी यातायात तथा आपूर्ति प्रणाली, हवाई कार्गो व्यवस्थापन, बस मार्ग र रेलको समयतालिकासम्बन्धी सूचना संकलन गर्न आफूलाई परिचालन गरिएको बयान दिएका थिए।

ISW का अनुसार चीनले अमेरिका तथा नेटो सदस्य मुलुकका विमानस्थल, कार्गो केन्द्र र अन्य रणनीतिक आपूर्ति सञ्जाललाई निगरानीको लक्ष्य बनाएको हुन सक्छ।

यसअघि सन् २०२३ देखि २०२४ सम्म जर्मनीको लाइपजिग/हाले विमानस्थलमा कार्यरत एक कर्मचारीलाई पनि चिनियाँ गुप्तचर निकायले सैन्य उपकरणको ढुवानी र जर्मन रक्षा कम्पनी राइनमेटलसँग सम्बन्धित कर्मचारीको आवागमनबारे सूचना संकलन गर्न परिचालन गरेको आरोप सार्वजनिक भएको थियो।

फेडएक्सले अमेरिकी रक्षा मन्त्रालयका सामग्री, गोप्य दस्तावेज तथा राष्ट्रिय सुरक्षासँग सम्बन्धित सामग्री ढुवानी गर्ने सरकारी सम्झौतासमेत पाएको छ। त्यसैले यस्ता कार्गो केन्द्रमा पहुँच प्राप्त गर्नु चीनका लागि रणनीतिक महत्त्वको विषय हुन सक्ने ISW को विश्लेषण छ।

हिन्द-प्रशान्त क्षेत्रमा बढ्दो रणनीतिक प्रतिस्पर्धा

ISW को नोभेम्बर १३ को प्रतिवेदनले चीनको सैन्य गतिविधिलाई ताइवानमाथिको दबाबमा मात्र सीमित नभई व्यापक क्षेत्रीय शक्ति प्रतिस्पर्धाको सन्दर्भमा विश्लेषण गरेको छ।

ताइवान वरपर लामो समयसम्म नौसैनिक शक्ति परिचालन गर्ने क्षमता, अमेरिकासहितका सहयोगी सेनाको सम्भावित हस्तक्षेप रोक्ने तयारी र आफ्नो सैन्य उपस्थितिलाई सामान्य गतिविधिका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास चीनको रणनीतिक प्राथमिकताका रूपमा देखिएका छन्।

यसले हिन्द–प्रशान्त क्षेत्रमा अमेरिका, चीन, जापान, ताइवान र अन्य क्षेत्रीय शक्तिबीचको सुरक्षा प्रतिस्पर्धा थप जटिल बन्न सक्ने संकेत गरेको छ।

स्रोत : Institute for the Study of War (ISW), China & Taiwan Update, November 13, 2026